Kati

9-12 Taitamariki

Te reo Māori i te kāinga

6 8

Reo Whakaatu / Reo Mātakitaki

YouTube Māori Language Games

Me pātuhi ki tēnei hononga.  Ki konei ngā kēmu mahitahi me o tamariki. Me titiro, me whakarongo, me ako, me mahi.

https://www.youtube.com/watch?v=VuOB3gZ3ooM&list=PLsJGBDuMrkBx6gJl6MFUWz-h-cMip3H8_

How to play:

  • I te Tīmatanga
  • Horohopu
  • Whanowhano
  • Matimati
  • Pūkana
  • Tapuwae
  • Tī Uru

Māori Television:

Kei a whakaata Māori ngā kiriata whakaako reo, pakiwaitara me ngā waiata ngahau mō te whānau. Ko tētahi hōtaka papai rawa atu ko Kids Kai Kart.  Ka taea pea te whakarite he whakataetae pēnei i tō whare ki te tunu kai mō te whānau.

https://www.maoritelevision.com/tamariki

Hōtaka – Hei ako i te reo

  • Pāia
  • Pūkoro
  • Pūkana
  • Haati x Paati
  • Pōtae Pai
  • Kids Kai Kart

Hōtaka – Hākoritanga

  • Kete Kōrero
  • He Paki Taongai a Māui

Hōtaka – Pūoro

  • Pūkana
  • Tamariki Haka
  • Kia mau
  • WaiataMai
Books

Tuhituhi

Te Whanake – Māori Language Online

He puna rauemi reo Māori ēnei. Kei konei ngā ngohe hei mahi, ngā kiriata me ētahi atu rauemi e tautoko ana i te ako i te reo, te whakawhanake reo hoki.

http://www.tewhanake.maori.nz/
https://resources.tewhanake.maori.nz/free-resources/

Te Kete Ipurangi

He puna rauemi ēnei hei tautoko ngā ākonga rumaki reo Māori.

Te Kete Ipurangi

He Rauemi Pāngarau

Mā te ākonga me te whānau

https://www.tki.org.nz/
https://nzmaths.co.nz/rauemi-reo
https://nzmaths.co.nz/m-te-konga-me-te-wh-nau

Te Taura Whiri i te Reo Māori

Kei tēnei ipu whārangi ngā rauemi maha hei tautoko i te tipu o te reo i te kāinga, pērā i te  whakarite māhere reo.

https://www.tetaurawhiri.govt.nz/en/online-resources/

Kauwhata Reo

Tau 7-8 rauemi reo Māori

He whare rauemi reo Māori mā te katoa hei hāpai i tō reo Māori kia tipu, kia rea.  Pāwhiria i konei kia taea e koe ngā pukapuka e pānui ana ngā tamariki i te kura.  Kei konei hoki ngā hei mahi tautoko mō ngā pukapuka.

https://kauwhatareo.govt.nz/search?query=&page=1&configure%5BhitsPerPage%5D=25&refinementList%5BCurriculumLevel%5D%5B0%5D=Level%203&refinementList%5BTMOALearningArea%5D%5B0%5D=Te%20Reo%20M%C4%81ori

Ngā akoranga matua i te kāinga

Capture hd test v2

Tuhituhi

Kei te whakamahere, kei te whakatakoto hoki i aku tuhinga ā, ka tuhi au mō te whānuitanga o ētahi pūtake. Ka pānui au i aku tuhinga ki  te whakatikatika, kia mārama.

  • He reta/īmēra ki tētahi kei tāone kē, whenuakē rānei
  • Te hanga rārangi kupu
  • Te tuhi mō ōku kare ā-roto
  • Rangahaume te kohi kōrero pono
  • Whakamahi i te ipurangi ki te kimi mōhiotanga
  • Tuhi tohutohu
carousel carpet 1200x600

Pānui

Ka whakamahi rautaki maha hei āwhina kia mārama au ki tāku e pānui ana. Ki te kore e tika tētahi rautaki ka huri tonu atu ki rautaki kē.

  • kohikohinga – hei mahi
  • te hanga pātaimō tētahi kaupapa nāku i pānui hei kōrero tahi mā mātou ko ōku hoa.
  • whakarāpopotoi tāku i pānui ai ki tētahi rautaka pānui
  • pānui ki tētahi tuakana, ki tētahi teina hoki
carousel chat 1200x600

Reo ā-waha

Ka taea e au te kōrero mō ngā kaupapa e ngākaunui ana ki au, ā, ka taea hoki e au te whakautu pātai me te hōatu i ōku whakaaro.

  • Whakamahi rauemi hei whakatipu puna reo, arā, mā paekupu
  • ngā hopuranga kōrero
  • he ako tuihono ā-hoa
  • te whakamahi kīwaha
  • te kōrero pakii ngā wā pai
  • te whakarite reo mō ngā kaupapa ōpakiōkawa hoki
carousel colouring 1200x600

Pāngarau

Kei te ako au ki te whakaoti rapanga   +, -, x,- :, me ngā tau-ā-ira

  • Ako meka matua
  • Whakamahi meka matuahei whakaoti rapanga
  • Ako i ngā tau tōpū
  • Mahipūtea, te whakatau toenga moni
  • Āwhina i te hokomaha – te taumaha, te nui/rahi,
  • Tao kai
carousel shell 1200x600

Ngā ara hopu akoranga i te kāinga …

  • Waea pūkoro – whakaahuaataata rānei mōku e tākaro ana, e ako ana hoki
  • Pūpuri kōpaki me aku tānga pikitiatuhinga, me ngā mea nāku anō i hanga
  • Tuari aku akoranga me tētahi atu me tētahi rānei o taku whānau
  • He wā whakaatu, wā kōrero mō te whānau

Ngā rauemi tautoko i te mahi akoako i te kāinga

Waiata 2 Thumbnail

Hauora

Horpaki - Te noho haumaru i te wā o te urutā

Pakeke - 9-10

Tūmahi 

Hoahoatia he matarere pārongo, he kiriata whakatairanga mō te noho haumaru i te wā o te urutā

Mātārere pārongo

E ako ana ahau ki:

  • te rangahaumeka matua mō tētahi take
  • te ako i ngā āhuatangao te mātārere pārongo
  • te mahime taku whānau ki te waihanga i tētahi rārangi tohu mō ngā kōrero ka raua ki te mātārere nei
  • te whakaputa arongamō tētahi take ā-ao

Kiriata whakatairanga

E ako ana ahau ki:

  • te rangahaumeka matua mō tētahi take
  • te tuhi kōrero te hanga papapūrākau mō taku kiriata
  • te etita i ngā kiriatamā tētahi taupānga etita kiriata
  • te whakapakarii aku pūkenga reo
  • te whakaputa arongamō tētahi take ā-ao

He aha ai?

E hiahia ana ahau ki:

  • te tukupārongo ki te marea kia āraitia te hora o te tahumaero nei
  • te whakamaumaharaki te marea ki ngana tonu ki ngā mahi noho hauora pērā i te horoi ringa, te matihe ki rō aikiha, me ngā tikanga parukore kia noho hauora ai te tangata

Me pēhea?

Ka kitea ngā pārongo:

  • rotoi ngā hononga kua tohua i raro iho nei, tae atu ki ngā pukapuka, ki ngā mātārere me ngā kete pārongo mai i taku kura, whare pukapukahapori, me ngā whare hauora.

Mā ēnei pārongo e kaha tautoko ake i ngā kōrero mō te noho haumaru, te noho hauora hoki.

Hononga

Manatū Hauora paetukutuku

https://www.health.govt.nz/your-health/services-and-support/health-care-services/healthline  

Manatū Hauora waea āwhina

https://www.health.govt.nz/our-work/diseases-and-conditions/covid-19-novel-coronavirus/covid-19-novel-coronavirus-health-advice-general-public/covid-19-self-isolation  

World Health Organisation

https://www.who.int/health-topics/coronavirus  

Whakaaturanga

Mātārere pārongo - ka taea te rau i ngā mātārere ki ngā pouaka mēra huri noa i te hapori, te tāpiri ki ngā papa pānui o ngā marae me ngā papa pānui hapori hoki.

Kiriata – ka taea te tukuatu i ngā kiriata ki ngā papa pāhō papori, me whai whakaaetanga mai i ō mātua i te tuatahi.

Ngā rawa kia oti te mātārere:

  • pepa
  • pene rākau, pene
  • pene karakara, peitapene hinuhei whakarākei
  • pūrere tāmēnā ka mahia he mātārere matihiko
  • rīpanga meka pono
  • pukapuka
  • rīpanga pārongo

Ētahi mea hei whakaaro māku:

  • kia poto, kia hira ngā kōrero
  • kia māramangā whakairoiro, ngā hoahoatanga me ngā pikitia
  • me ā-ringa, ā-matihiko rānei
  • te whānuitanga o te whakaaturanga
  • ki te whakamahi i te pāpori pāpāhō me whakaaroake mō te noho haumaru ā-ipurangi.  Pātaihia he pakeke.

Ngā rawa kia oti te kiriata:

  • he kāmera, he pūrere matihikohei rīkoata
  • he pepahe tuhinga matihiko rānei hei tuhi kōrero
  • he taupānga, he papatono ētita kiriata
  • rīpanga meka pono
  • pukapuka
  • rīpanga pārongo

Ētahi mea hei whakaaro māku:

  • ko tēhea waeapūrere matihikokāmerarānei te mea pai ki ahau
  • e hia ngā wāhangao te papa pūrākau
  • kia māramate papa pūrākau, e kore a muri e hokia, e whai hua anō hoki te otinga mahi.

Hauora

Horopaki – te whakahāngai i ngā tikanga i te wā o te urutā

Pakeke - 11-12

Tūmahi

Matapaetia, tohetia ngā āhuatanga rerekē e pā ana ki te tikanga, me te whakahāngai i aua tikanga i tēnei wā urutā.

Aku akoranga?

E ako ana ahau ki:

  • te whakaarohōhonu mō tētahi take.
  • te whakaaromō ngā momo tirohanga.
  • ngā turemō te tautohe.
  • te rangahau tikanga e whai hua ai taku tohenga.

He take hei tautohe, he take hei whakaputa whakaaro

  • Pōhiri, me haere tonu ahakoa te aha?
  • Tangihanga, me ritetonu te whakahaere o tēnei tikanga?
  • Kanohi kitea, he mea tawhito tēnei?
  • Rongoā Māori, he pai ake i ngā rongoā o ēnei rā?

He aha ai?

He tino hira tēnei kaupapa:

  • nā runga anō i te urutā nei, kua matetā tātau arotake anō i a tātau tikanga ahurea, me te rapu i ētahi atu ara kia whāia tonutia te whanaungatanga me te manaakitanga.
  • nā te mea mā te whāngai i te hauora o te pāpori, o te ahurea hoki, e eke ai te hauora me te haumaru o ngā kare ā-roto.

Me pēhea?

Ka kitea ngā pārongo tautoko i roto i:

  • ngā whakawhitinga kōrero me ngā matapae me te hunga pakeke, ngā kuia, koroua, kaumātua hoki.
  • ngā kōrero me ngā tohungatikanga o tō whānau, tō hapū, iwi hoki.
  • i ngā pukapuka, ngā pūranga kōrero, ngā rauemiā-kura, ngā pūrongo o te wā me ngā kōrero mohoa nei.

Pito tohutohu

  • Tuhia mai ngā tohenga matua o tō kauhaukia kore ai koe e wareware
  • Ko tētahi mea nui o te tautoheko te urupare i ngā kōrero a te hoariri. Kia tuwhera tonu ngā taringa!

Ētahi hononga

Harawira, W. (1997). Te kawa o te marae: a guide for all marae visitors. Auckland: Reed.
Tauroa, H. & P. (1993). Te marae: a guide to customs and protocol. Auckland: Heinemann.

Whakaata Māori

https://www.teaomaori.news/wellington-based-iwi-place-temporary-restriction-on-hongi?_ga=2.150745974.1715524777.1584566662-742370684.1550618504
https://www.teaomaori.news/marae-auckland-close-their-gates?_ga=2.159079034.1715524777.1584566662-742370684.1550618504
https://www.teaomaori.news/covid-19-forces-ngati-kea-ngati-tuara-adapt-tangihanga-protocol?_ga=2.186203881.1715524777.1584566662-742370684.1550618504
https://www.teaomaori.news/kawe-mate-intrinsic-element-healing-process

New Zealand Schools Debating

https://www.debating.org.nz/resources/

Te Ara

https://teara.govt.nz/en/tangihanga-death-customs/print
https://teara.govt.nz/en/tangihanga-death-customs/page-5
https://teara.govt.nz/en/tangihanga-death-customs/page-4

Whakaaturanga

  • Mēnā he pūrere tau, rīkoatahia tō tautohe
  • Tono atu ki tō whānaukia uru mai ki ngā whakawhitinga kōrero, ki te tautohe hoki

 

PAPA TŪMAHI

(9-12 te pakeke)

 

He whakaaro noa iho ēnei hei āwhina i a koe ki te ako i te kāinga. 

Ka taea ēnei tūmahi e te whānau katoa.

Whakairihia ki tētahi wāhi e kitea ai e te whānau katoa, i a koutou e whakaoti haere ana i ngā tūmahi.

 

He manuhiri e hou mai ana ki tō kāinga, he tangata vegan.  Tunua he kai vegan māna

Whakaotia he rapanga kei waenganui i tō whānau

Tāpirihia ngā ingoa Maori o ngā rawa kei tō kāinga

Tāia he mahere o tō hapori mā te whakamahi i te pepa hoahoa

 

Mahitahi me tō whānau ki te hanga tahua hoko kai i te wā o te urutā

Whakatipuhia he hua whenua, he amiami hoki

 

Me whai wāhi mai tētahi pakeke, ā,  wāhia, kātahi ka waihanga anō i tētahi pūrere iti kei tō kāinga

Me whai wāhi mai he pakeke, kātahi ka moa i tō papa karaehe

Hoahoatia tōu ake marae

Tuhia he rārangi mō ngā hua me ngā kino o te ako i te kāinga

Whakamāoritia, whakapākehātia rānei kia 2 meneti o tētahi hōtaka whakaata, tētahi kiriata, he wāhanga rānei o tētahi pukapuka pai ki a koe

Hangaia he panga rapu kupu mō tētahi kaupapa kua kōwhiria e koe

Hangaia he panga kupu whakawhiti mō tētahi kaupapa kua kōwhiria e koe

Titoa he waiata (kei i a koe te tikanga mō te ahua o te waiata) mō te noho hauora te take

Me tā, ka tapa i ngā rawa o tētahi kete taratahi mōrearea

Horoia ngā kākahu mai i te tīmatanga ki te otinga

 

 

 

 

Whakatautauhia tētahi pukapuka.  Kawea ētahi whakaaro matua mai i tētahi pukapuka kātahi ka hanga Whakaari

Tuhia he reta ki tō hoa, ki tō whānau

Whakatauritehia tō rūma moe

Whakamahia ngā rawa hangarau kei tō kāinga ki te waihanga i tētahi rawa hou

DSC7814

Te Wā me tōna whaitake ki a a tātou

Aronga:

He mea nui kia mārama tātou ki ngā rāranga wā hei āwhina i ngā tamariki kia mārama anō ki te take me te otinga.

He maha ngā tauira kei a tātou, ā, i ngā hītori hoki, hei kaupapa kōrero mā ngā tamariki, kia tirohia te take i hua mai tētahi kaupapa, i tētahi atu kaupapa.  He whakapapa anō ō ngā momo kaupapa katoa.

He tikanga whakaraupapa te rārangi wā, te wā i mahia ai tētahi mahi, me te wāhi i mahi ai? 

Ka taea e ngā ākonga te mahi nei me ngā kaupapa o te kāinga, te hapori, ā, ka taea hoki e ngā tuākana te mahi i ngā rārangi wā me ngā kaupapa ā-motu, ā-ao rānei.

Mō tēnei reanga, ina ka mārama rātou ki te wā, ka whai huarahi rātou ki te tūhura i te hītori o tō rohe. Te hītori o tō marae, hapori, kura, tētahi whare me te maha atu o ngā kaupapa. He pānga o ia kaupapa ki te wā.

Hei āwhina - mēnā e pai ana ēnei tūmahi mā tō tamaiti, whakamahia. Kaua noa e mahara ki te reanga tau.

Ngā rārangi wā i Tōku Oranga

Pātai mā ngā ākonga

  • He aha te tino take kia mārama ai tātou ki ngā rārangi wā me ngā angawā?
  • He aha te rerekētanga o te rārangi wāki te angawā? Ki te kore e mōhio pātai ki tētai pakeke.
  • Ka pēhea te āhuao tō oranga mēnā kāore koe i mārama ki te raupapatanga o te wā, mai te tīmatanga ki te mutunga?

Tuhi Auaha

  • Whakaarohia tētahi kaupapa he mea tino whaitake kia tika tonu te raupapa o ngā mahi. Ki te pokopoko noa te āhua o tō oranga ka , ka raru, ka mōrearea hoki
  • Rārangitia ngā kupu hei whakaahu ai ahatia i tētahi kaupapa i whakaarohia e koe.  
  • Tuhia tētahi kōrero paki mō tētai tangata kāore e paku mārama ana ki te tikanga o te raupapatanga, ā, ka tino  āna mahi. Tērā ka rite tō kōrero
    • Hei mea whakakatakata
    • Hei pūrongo nuipepa, pouaka whakaata rānei
    • Hei reta ki tō kaiako, whaea kēkē, hoa rānei.
    • Hei whakaari mā koutou kō ō tuākana, tēina ki te whānau.  Kei wareware koe ki te tuhi i tō whakaari me te pupuri kia tāia.

Tuhia tō kaupapa hei pakiwaituhi whakakatakata. Ko te itinga rawa kia 8 ngā pikitia motuhake. Mā ia pikitia e whakaatu tētahi wāhanga motuhake o te paki.

Tapahia ngā pikitia ka hoatu ai ki tētahi hoa māna hei whakaraupapa ki atika te rere o te paki.

Ka pēhea tō kaupapa mēnā kāore e tika te rauapapatanga o ngā mahi?

Hei āwhina - mō tēnei reanga e tika ana kia tuhi, kia pānui kōrero ngā tamariki i ia rā

Whakaritea he wāhi pai mō rātou. He rauemi pai ngā papakupu, ng`arārangi kupu me kūkara hei āwhina i ngā tamariki ki te whakawhānui i te puna kupu, ki te ako kupu hou hoki. Mā konei e pārekareka ai te mahi tuhituhi ki a rātou.

Tikanga ā-Iwi

Kei te Tikanga ā-iwi ka tirohia te whanonga o ngā tāngata i roto i ngā kaupapa, ngā wāhi, ngā ahurea, ngā hapori me ngā wā rerekē. 

E kaha ana ngā ākonga o tēnei reanga ki te whakamahi i te ipurangi i raro i ngā whakahaere a te kaiako, ki t etautuhi i tētahi tino kaupapa ki Aotearoa, ki tōna ake hapori rānei.

Hei tauira mō ngā kaupapa ā-hapori ko ngā momo hui pērā i te mārena, te tangihanga, te wānanga.  Ko ngā kaupapa ā-motu pērā i Te Matatini, ngā whakataetae waka ama, tētahi takaro nui, tētahi atu kaupapa o tō hapori rānei.  Ko tētahi kaupapa ā-whānau rānei.

He pātai

  • He aha koe i kōwhiri ai i tēnei kaupapa?
  • Kōrero mai mō tō kaupapa– he aha te kaupapa, i  ki whea, i tēhea wā?  
  • Ki ō whakaarohe aha ngā mahi me ngā take o mua atu i hua mai ai ko tēnei kaupapa?
  • I ahatia i murimai i tēnei kaupapa, he aha ētahi hua i puta mai.

Mā tēnei tūmahi ka tirohia te take me te otinga, me te whakapapa. He whakapapa tō ia kaupapa ahakoa te aha.

Hei mahi whakaharatau

  • Tapahia tētahi pikitiamai i tētahi mōheni, niupepa, me tā tētahi mai i te ipurangi.
  • Whakatoakotohia ki tētahi pepame tētahi pouak ki te taha mauī o te pikitiame tētahi anō i te taha matau. (Tirohia te tauira i raro nei)  Mā ngā ākonga e whakaaro he aha te mahi i mua tonu atu o te kaupapa, i muri tonu mai hoki.

fire

Whakaarohia ngā rārangi wā mō tēnei kaupapa.

  • He wāhi nui rānei tō te wā ki ngā mahia ngā kaipatu ahi?
  • Nā te aha i tīmata ai tēnei ahi? Tērā pea he mahangā take.
  • I ahatia i muriatu i tēnei ahi?
  • He aha te pāngao tēnei ahi ki ngā kararehe, ngā tāngata, te whenua, ngā kai me ngā hua whenua?

Whakaaturanga

Me whakaatu ō akoranga mai i tēnei kaupapa mahi ki tō whānau.

Ohia manomanotia ngā whakaaro, ka whakatau ai i ngā mahi māu.

Ki tō whakaaturanga tuari i

  • Tō kōrero Your story
  • Ngā rārangi wāe rua kia mārama  ai ngā mahi. Ko tētahi he rārangi wā ā-whānau, ko tētahi he kaupapa nāu tonu i kōwhiri i whakatau.
  • Tō māramaki te take me te otinga.
  • Tētahi tauira hei whakaatui te whakapapa o tētahi kaupapa

Te Wā me tōna whaitake ki a a tātou

Aronga:

He mea nui kia mārama tātou ki ngā rāranga wā hei āwhina i ngā tamariki kia mārama anō ki te take me te otinga.

He tātai hononga tō te wā ki ngā kaupapa me ngā mahi o muao nāianei, o muri atu.

He maha ngā tauira kei a tātou, ā, i ngā hītori hoki, hei kaupapa kōrero mā ngā tamariki, kia tirohia te take i hua mai tētahi kaupapa, i tētahi atu kaupapa.  He whakapapa anō ō ngā momo kaupapa katoa.

He tikanga whakaraupapa te rārangi wā, te wā i mahia ai tētahi mahi, me te wāhi i mahi ai? 

Ka taea e ngā ākonga tēnei mahi me ngā kaupapa o te kāinga, te hapori, ā, ka taea hoki e ngā tuākana te mahi i ngā rārangi wā me ngā kaupapa ā-motu, ā-ao rānei. Ko tō tātou ake hītori o Aotearoa he aronga mō ngā ākonga katoa.

Kei whārangi 17 o Te Takanga o te Wā tētahi rārangi wā e whakaatu mai ana i ngā kaupapa nui i Aotearoa mai 1844-2004. Hei kōrero tīmatanga tēnei mā ngā ākonga.

Hei āwhina - whakamahia te papa tauira kei konei hei āwhina i ngā ākonga ki te tautuhi i tō rātou aronga. Kātahi ka mahitahi me rātou kia mārama ai ki ērā atu wāhanga o te papa tauira. Mēnā ka tika tēnei wāhanga o te mahi, ka noho mai hei mahere kaupapa ā, mā reira e kitea ai ngā whāinga me ngā otinga o tēnei akoranga takitahi.

Tūmahi mā te Ākonga

Tautuhia ētahi tino kaupapa e rua ki Aoteroa.  Kia tata tonu te hononga o ngā kaupapa, tētahi ki tētahi.

Tērā i  i te tau kotahi, tērā rānei he maha ngā tau i waenga i ngā kaupapa e rua.

Rangahaua ngā kaupapa e ngakaunui ana ki a koe.  Pērā i ngā kaupapa tōrangapū, taiao, hītori, ā-ao, hauora – he maha ngā kaupapa ka taea.

Kōrero mai mō te take me te otinga e pā ana ki ēnei kaupapa e rua.

He aha te hononga o ēnei kaupapa e rua, tetahi ki tētahi??

He aha ngā tino āhuatanga e tūhono ai ngā kaupapa nei? Ngā tāngata? Wāhi? Kaupapa? Otinga? Rautaki?

Me pēhea te whakaatu i ō kitenga? Ka whakaatuhia ki a wai mā?

Aroamatawai whaiaro

Whakatauhia ngā paearu hei tohu i te pai o tō mahi.

He pēhea te āhua o tō angitu? He pēhea koe e mōhio ai?

Me whakamātau tuihono ngā paearu me ngā otinga me tētahi hoa, me tētahi o tō whānau.

neke

E Neke, E Kori! He pao whakakorikori

E neke, e kori,

kei pēnei i te tori!

Ko te moe tō kai,

e kore te hiamo e whai

E neke, e kori

E neke, e kori...

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/E-Neke-E-Kori-ma-te-whanau.pdf

Nei tētahi kohinga pao hei whakangahau i a koutou ko tō whānau, hei akiaki i te kōrerohia me te paohia o te reo, hei whakaihiihi, hei whakakorikori hoki i a koutou.

Te eke wīra me taku tira 

He mea whakahirahira

Te eke wīra me taku tira

(x2)

 

Ia te hēkona, meneti, hāora o te rā

Koia te mahi, ko te eke wīra

Ka haere ngātahi mātou ko ōku hoa

Ki te tī, ki te tā, ki ngā wāhi katoa

 

I te ara kōpiko, i te ara pukepuke

Ka piki whakarunga, kātahi ka heke

Ka mau te wehi! Taputapu kē!

Kia tere, kia hohoro te haere

 

Kia pūehuehu te ara

Engari kia tūpato kei whara

Me maumahara

 

Ki te mau i te pōtae mārō

Kia kaha, kaua e karo

 

He mea whakahirahira

Te eke wīra me taku tira

(x2)

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-4-konae-whakarongo-Te-eke-wira-me-taku-tira.mp3

 Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-4-Panui-whakaahua-Te-eke-wira-me-taku-tira.pdf

Inā te reka, te namunamuā o te poa! 

I te ao, i te pō, i ngā wā katoa

Ko te poa kei te toi o ngā whakaaro

Mai i te ata hāpara ki te maruāpō

Ko te poa kei te toi o ngā whakaaro

 

Inā te reka, te namunamuā

O ngā kai ka tunua e tōku māmā

Kai wainene mai, mōkarakara mai

Ahakoa te kai, he kai mōwaiwai

 

Haere mai, haere mai ki te pāparahua noho ai

Kua hora ngā hua, kua hora ngā kai

Ngā kai o uta, ngā kai o tai

Te mutunga kē mai o te pai!

 

Ko te kai te kōingo o te ngākau

Te huawhenua, te huarākau

Ngā kai o te wao, o te ākau

Ka pau te katoa i ahau!

 

I te ao, i te pō, i ngā wā katoa

Ko te poa kei te toi o ngā whakaaro

Mai i te ata hāpara ki te maruāpō

Ko te poa kei te toi o ngā whakaaro

 Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-5-konae-whakarongo-Ina-te-reka-te-namunamua-o-te-poa.mp3

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-5-Panui-whakaahua-Ina-te-reka-te-namunamua-o-te-poa.pdf 

Mō te peke kāore he painga!

E peke e kō, 

ki runga, ki te rangi

PEKE

Kia teitei

E PEKE

 

E peke e koro, 

ki runga, ki te rangi

PEKE

Kia teitei

E PEKE

Ko wai te toa? HI!

Ko koe te toa, HA!

Ko wai te toa? HI!

Ko koe te toa, HA!

 

Mō te peke kāore he painga,

mō te peke kāore i tua.

Mō te peke kāore he painga,

mō te peke kāore i tua.

Kia tūpato e kō kei whara tō whero

Kia tūpato e koro kei tukuna te patero

 

E peke, e huri, ka porotēteke whakamuri

E peke tuarua, ka porotēteke whakamua

(x 2)

 

E peke kia kaha, e peke kia māia

E peke kia kaha, e peke kia māia

(x 2)

 

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-1-konae-whakarongo-Mo-te-peke-kaore-he-painga-FINAL.mp3

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-1-Panui-whakaahua-Mo-te-peke-kaore-he-painga.pdf

Mawhiti!

Mawhiti

I te tī, ki te tā

I wiwī, ki wawā

I konei, ki korā

 

Mawhiti

I te tī, ki te tā

I wiwī, ki wawā

I konei, ki korā

 

Mawhiti

kia uruhau, kia harikoa

Kia kaha ki te kori tahi me ngā hoa

Kia manawanui, kia manawaroa

Kia rangona te koa i ngā iwi puta noa

 

Puta noa i te motu, puta noa i te ao

Whatiwhatia ngā hope ki te taki o te pao

 

Ka nukunuku, ka nekeneke

Me he māwhitiwhiti tarapekepeke

 

Mawhiti

I te tī, ki te tā

I wiwī, ki wawā

I konei, ki korā

 

Mawhiti

I te tī, ki te tā

I wiwī, ki wawā

I konei, ki korā

 

MAWHITI

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-2-Panui-whakaahua-Mawhiti.pdf

Te horoi ringaringa

Kia haumaru, kia hauora

Kia haumaru, kia hauora 

(x2)

 

E te iwi e, tamariki mā

Whakarongo mai ki ngā whakamahukitanga

I mua i te kai, i mua i te tina

Haere ki te horoi i ngā ringaringa

 

Anei ngā tohutohu, whāia...

Horoia ngā ringaringa kia mā

Whakamahia te hopi, mirimiria

Kia rua tekau hēkona te roa

 

Kātahi ka horoia ki te wai

Whakamarokehia, ka wātea ki te kai

Koinā ngā tohutohu, koinā te mahi

Konei te ara, koinei te huarahi

Whāia, arua e pahawa

I a koe te kōrero e mea ana

 

Kia haumaru, kia hauora

Kia haumaru, kia hauora

(x2)

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Pao/PAO-3-Panui-whakaahua-Te-horoi-ringaringa.pdf

E Neke, E Kori! | Mā te whānau

E neke, e kori, 

kei pēnei i te tori!

Ko te moe tō kai,

e kore te hiamo e whai

E neke, e kori

E neke, e kori!

 

He pao ēnei hei whakangahau i a koutou ko tō whānau, hei akiaki i te kōrerohia me te paohia o te reo, hei whakaihiihi, hei whakakorikori hoki i a koutou e noho mirumiru nei.

 

Kia kaha, kia kori, kia pai te noho tahi!

 

Koinei ētahi āhuatanga o ngā pao e rima o tēnei kohinga hei hāpai i tō koutou mārama ki te reo ka tahi, ka rua hei akiaki a koutou ko te whānau ki te tito i ā koutou ake pao.

Ngā āhuatanga reo

Huarite - te hanga rite o te oro o te mutunga o tētahi kupu ki tētahi. He āhuatanga reo tēnei ka tino kitea i ngā titonga pēnei i te pao, te rotarota me te ruri.

  • E peke e kei whara tō whero
  • I te , ki te , i wiwī, ki wawā, i konei, ki korā

Kīwaha - “he matarehu, he matarua, engari he matareka tonu”. He āhuatanga reo ka kitea, ka rangona hoki i ngā horopaki ōpaki, ōkawa hoki. 

  • Mō te peke kāore he painga
  • Me he māwhitiwhiti 

Orokati tārua

Ko te tāruarua i ngā orokati ōrite i ngā kupu e noho tata ana i tētahi kīanga, rārangi kōrero rānei.

  • I te , ki te , i wiwī, ki wawā, i konei, ki ko

Oropuare tārua

Ko te tāruarua i ngā oropuare ōrite, i ngā oropuare āhua rite rānei, i ngā kupu e noho tata ana i tētahi kīanga, rārangi kōrero rānei. 

  • E neke, e kori, kei pēnei i te tori!
  • He mea whakahirahira te eke wīra me taku tira

Te tāruarua

Te tito pao

Katoa ēnei pao e rima i titoa e tētahi pāpā i te wā o te pākati hei akiaki i āna tamariki ki te korikori, hei whakaharikoa hoki i a rātou. He mea ka taea e tēnā, e tēnā. Anei ana nuka tito pao e rima hei tautoko i a koutou ki te tito i ā koutou ake:

  1. Kōwhiritia tētahi aronga e taunga ana ki a koutou ko tō whānau.
  2. Mēnā ko tētahi momo korikori te aronga, me mōhio koutou ki taua korikori, me rite tonu hoki tā koutou kawe i taua korikori.
  3. Ki te auau tō whakatinana i ngā āhuatanga o tētahi kaupapa, he tūponotanga nui ake ka auau hoki tō whakamahi i ngā kupu e hāngai ana ki aua kaupapa.
  4. Kia kaha ki te rangahau i ngā kupu, ngā kīanga me ngā kīwaha. Ki te hōhonu ake te puna, ka māmā ake te kite i ngā kupu huarite, ka whānui ake hoki te toro ki ngā tū āhuatanga reo e ngahau ai te tangata.
  5. Mō te manawataki, he māmā ake mēnā e rite ana, e āhua rite ana te roa o ngā rerenga.

Ngā wā pai ki te taki i te pao

Kei pōhēhē koutou me āta whakarite wā hei taki i te pao! E hē! Ahakoa te wā, ahakoa hoki te mahi, tēnā tākina te pao kia ngahau ngā whakawhitiwhiti!

He mea whakaputa tēnei rauemi mō Te Tāhuhu o te Mātauranga e CORE Education Ltd
Pouaka Poutāpeta 13 678, Ōtautahi, 8141 Aotearoa
www.core-ed.org

Kaitito pao: Te Huarahi Rask
Kaituhi kupu akiaki mā ngā whānau: Wawaro Te Whaiti, CORE Education
Kaitirotiro matua: Te Mihinga Komene
Kaihoahoa: Māui Studios
Kaitārai pikitia: Māui Studios

Mana pupuri © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020
Mana pupuri i ngā pao © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020
Mana pupuri i ngā hoahoatanga © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020
Mana pupuri i ngā tānga © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020
Mana pupuri i ngā kōnae whakarongo © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020

kerekere

He Rotaroata

Winiwini, Wiriwiri II

Kua whakahokia mai ētahi o ngā tino o te kohinga rotarota Winiwini, Wiriwiri, i whakaputaina e te Tāhuhu o te Mātauranga i te tau 2015. Mā tēnei kohinga rotarota e hāpai i te whanaketanga o te reo ā-waha me te ākona o te reo i te kāinga, i te kura anō hoki.

 

E rima katoa ngā rotarota e whakaahua ana i ngā āhuatanga e wehi ai, e ngingio ai, e āhua tāokeoke ai te tamaiti i tana wehi, i tana mataku. Katoa ngā tāhū kua kōrerohia e wai tamaiti, i mea kura, i mea wāhi, i ngā whakatipuranga huhua puta noa. Kia kaha te reo rotarota, kia kaha te reo Māori!

Te Waiputa Kaitangata

Paratī, tarapī, pōhutu
Whekuwheku ana ngā kākahu
E kore e puta i te tāpu
Ki konei noho ai mō ake tonu

Nā te pārekareka o te noho
Ka kōioio, tē whakarongo

Ki te tono a Kui kia tere puta
Kei tangohia te puru o te tāpu nā

 

Te kī a kui, i whakatinanahia
Ka tangohia te puru, i horomia
Te ūkui, te hopi, te oko mā
E te waiputa kaitangata


Ānō he uira, ka puta i
Te tāpu mōrearea o Kui
Kia haumaru ai au i te waha
O te waiputa kaitangata

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Waiputa-Kaitangata.wav

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Waiputa-Kaitangata-panui-whakaahua_SCREEN.pdf

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Waiputa-Kaitangata_For-teachers.pdf

Te Ngaki i te Mate

Ko Riki Rikiriki te Pōtiki tiki

He mea whakaweti e ōna tuāhine

 

Ko tā ngā tuāhine ki a Riki Pōtiki

He utu upoko ki te heketua o Koro 

 

Wiki atu, wiki mai 

Pēnei ai te whakaweti

Ka tau te marurenga 

Ki te ngaki i te mate

 

Ko Māui tōna rite, ka kakai paremata

Kia mutu te toī o tēnei o ngā parata

 

I te kura ka ninihi i te tua o ngā hine

Ka kukume tarau ka kitea ngā tou

 

Me he tē! E nge!

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Ngaki-i-te-Mate.wav

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Ngaki-i-te-Mate-panui-whakaahua_SCREEN.pdf

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Ngaki-i-te-Mate_For-teachers.pdf

Pōuri Atu!

Ngārara, ngārara

Kei roto i te kāpata

Whakamutua atu te ketuketu i te kūaha

 

Taniwha, taniwha

Kei waho i te matapihi

Katia te hapuru mai o tō waero mākini 

 

Maero, maero

Kei raro i te moenga

Taihoa ake koe e mahi tinihanga

 

Kua riro kē au i a pīkaru

Kua wā te pō

Pōuri atu koutou, kaua e hoki mai anō!

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Pouri-atu.wav

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Pouri-Atu-panui-whakaahua_SCREEN.pdf

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Pouri-Atu_For-teachers.pdf

I te Pō Kerekere

I te pō kerekere

Ki rō ngāherehere

Tērā te whare taketake

 

I te whare taketake

Tērā te rūma uriuri

 

I te rūma uriuri

Tērā te tatau tiwhatiwha

Ki tua i te tatau tiwhatiwha

Tērā te pātū pīereere

I te pātū pīereere

Tērā te ata whakapata

I te ata whakapata

Tērā tētahi… tamaiti!

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/I-te-Po-Kerekere.wav

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/I-te-Po-Kerekere-panui-whakaahua-SCREEN.pdf

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/I-te-Po-Kerekere_Ma-te-kaiako.pdf

Te Manu Kōrero

Kua huri te tau 

Te Manu Kōrero anō

Ahakoa te horokukū 

Tūwhitia te hopo

 

Ka karangahia taku ingoa,

Taku manawa i te waha

E pātuki kau ana 

Inā te kaha

 

E ngaue ana ngā pona

Ka pākurukuru

Te wera i te rae

Ka māturuturu

 

Me he tōtara whakahae 

Taku tū i te pae

Me he korokoro tūī

He kākā wahanui

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Manu-Korero.wav

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Manu-Korero-panui-whakaahua-SCREENCOPY.pdf

Uploads/CORE-Education/Ki-te-Ao-Marama-Deliverables-/Rotarota/Te-Manu-Korero_For-teachers.pdf

He mea whakaputa tēnei rauemi mō Te Tāhuhu o te Mātauranga e CORE Education Ltd

Pouaka Poutāpeta 13 678, Ōtautahi, 8141 Aotearoa

www.core-ed.org

 

Kaitito rotarota: Te Mihinga Komene, Nichole Gully

Kaituhi kupu aratohu mā te pouako: Wawaro Te Whaiti CORE Education

Kaiwhakamāori: Te Mihinga Komene, Wawaro Te Whaiti

Kaitirotiro matua: Wawaro Te Whaiti, CORE Education

Kaihoahoa kupu aratohu: Shannon Vulu, CORE Education

Kaihoahoa: Adam Pryor

Kaitārai pikitia: Scott Pearson, Visual Evolutions

Kaitārai terenga-pūoro: Maaka McGregor, Minaaka Ltd

Kaikōrero: Aaron Munro, Te Mihinga Komene

 

Mana pupuri © Te Tāhuhu o te Mātauranga 2020

Mana pupuri i ngā rotarota © CORE Education 2020

Mana pupuri i ngā hoahoatanga © CORE Education 2020

Mana pupuri i ngā tānga © CORE Education 2020

Mana pupuri i ngā kōnae whakarongo © CORE Education 2020